Հայաստանում ուկրաինական համայնքը սկսել է ձևավորվել 19-րդ դարում։ Դեռևս 1858 թվականին Ուկրաինայի տարածքից շուրջ 150 մարդ տեղափոխվել է ներկայիս Հայաստանի Հանրապետության տարածք, որտեղ հիմնադրվել է Նիկոլաևկա գյուղը (այժմ՝ Ամրակից, Ստեփանավանի շրջան)։
2011 թվականին Հայաստանում բնակվում էր 1176 ուկրաինացի (2001 թվականի մարդահամարի համաձայն՝ 1633 էթնիկ ուկրաինացի)։ Հայաստանի համար բնորոշ է էթնիկ ուկրաինացիների ցրված բնակությունը, ինչը պայմանավորված է նրանց փոքր թվաքանակով։ Այնուամենայնիվ կարելի է առանձնացնել այնպիսի քաղաքներ, ինչպիսիք են Երևանը, որտեղ բնակվում է էթնիկ ուկրաինացիների մեծ մասը, ինչպես նաև Վանաձորը, Գյումրին, Հրազդանը, Իջևանը և Սևանը։
Ուկրաինացիների մեծ մասը, որոնք ներկայում բնակվում են Հայաստանում, այստեղ են եկել հետպատերազմյան շրջանում (1945–1990 թթ.), մասնավորապես՝ բարձրագույն, միջին կամ հատուկ կրթություն ունեցող մասնագետներ՝ արդյունաբերական ձեռնարկություններում, բժշկական և կրթական հաստատություններում աշխատելու նպատակով։ Անկախ Ուկրաինայի գոյության շրջանում Հայաստան է ներգաղթել Ուկրաինայի քաղաքացիների ոչ մեծ քանակ։ Հենց այս քաղաքացիների խումբն է այսօր կազմում Հայաստանի ուկրաինական համայնքը (մոտ 70% սփյուռքահայերի)։
Ուկրաինա-հայկական պայմանագրային բազան ազգային փոքրամասնությունների հետ հարաբերությունների ոլորտում համապատասխանում է ժամանակակից պահանջներին։ Հայաստանը ստորագրել է մի շարք միջազգային պայմանագրեր և համաձայնագրեր ազգային փոքրամասնությունների իրավունքների պաշտպանության, ինչպես նաև մարդու իրավունքների պաշտպանության վերաբերյալ փաստաթղթեր, որոնց թվում են՝
- Համաձայնագիր Ուկրաինայի Նախարարների կաբինետի և Հայաստանի Հանրապետության կառավարության միջև կրթության և գիտական աստիճանների վերաբերյալ փաստաթղթերի փոխադարձ ճանաչման և համարժեքության մասին (01.03.2001)
- Համաձայնագիր Ուկրաինայի Նախարարների կաբինետի և Հայաստանի Հանրապետության կառավարության միջև զբոսաշրջության ոլորտում համագործակցության մասին (19.07.1999)
- Համագործակցության համաձայնագիր Տարաս Շևչենկոյի անվան Կիևի ազգային համալսարանի և Երևանի պետական համալսարանի միջև (22.07.1997)
- Գործընկերության, համագործակցության և գիտական փոխանակման պայմանագիր Ուկրաինայի ազգային տեխնիկական համալսարանի «Կիևի պոլիտեխնիկական ինստիտուտ» և Հայաստանի պետական ճարտարագիտական համալսարանի միջև (26.01.2004)
- Համաձայնագիր Ուկրաինայի կառավարության և Հայաստանի Հանրապետության կառավարության միջև իրենց պետությունների սահմաններից դուրս աշխատող Ուկրաինայի և Հայաստանի քաղաքացիների աշխատանքային գործունեության և սոցիալական պաշտպանության մասին (26.04.1996)
- Համաձայնագիր Ուկրաինայի կառավարության և Հայաստանի Հանրապետության կառավարության միջև մշակութային համագործակցության մասին (05.08.1996)
Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության 14.1 հոդվածով արգելվում է խտրականությունը՝ կախված սեռից, ռասայից, մաշկի գույնից, էթնիկ կամ սոցիալական ծագումից, գենետիկական հատկանիշներից, լեզվից, կրոնից, աշխարհայացքից, քաղաքական կամ այլ հայացքներից, ազգային փոքրամասնությանը պատկանելուց, գույքային վիճակից, ծնունդից, հաշմանդամությունից, տարիքից կամ անձնական և սոցիալական բնույթի այլ հանգամանքներից։ Իսկ Սահմանադրության 37-րդ հոդվածի համաձայն՝ ազգային փոքրամասնություններին պատկանող քաղաքացիներն իրավունք ունեն պահպանել իրենց ավանդույթները, զարգացնել լեզուն և մշակույթը։
Ուկրաինացիները օգտվում են հավասար իրավունքներից իրենց բնակության երկրի տարածքում։ Հայաստանի պետությունը, իր հնարավորությունների սահմաններում, հոգ է տանում ազգային փոքրամասնությունների իրավունքների և կարիքների ապահովման մասին, մասնավորապես՝ բյուջետային ֆինանսավորման միջոցով։ Օրինակ՝ 2005 թվականին պետության կողմից ազգային փոքրամասնությունների օգտագործման համար տրամադրվել է համապատասխան տարածք՝ Ազգային փոքրամասնությունների մշակութային կենտրոնը։
Հայաստանի Հանրապետությունում սփյուռքի հարցերով զբաղվում է Հայաստանի Հանրապետության վարչապետի աշխատակազմի Ազգային փոքրամասնությունների և կրոնի հարցերով բաժինը։
1995 թվականին՝ հայաստանաբնակ ուկրաինացիների կարիքների բավարարման, ուկրաինական մշակույթի, ավանդույթների և սովորույթների պահպանման ու տարածման նպատակով ստեղծվել է ապաքաղաքական, ոչ շահույթ հետապնդող հասարակական կազմակերպություն՝ Հայաստանի ուկրաինացիների «Ուկրաինա» ֆեդերացիան, որը հանդիսանում է Ուկրաինացիների համաշխարհային կոնգրեսի և Ուկրաինական համաշխարհային կոորդինացիոն խորհրդի անդամ։ Կազմակերպության առաջին քայլերը ուղղված էին համայնքային կենտրոնների ստեղծմանը այն քաղաքներում, որտեղ բնակվում էին ուկրաինացիները։ 2003 թվականին ֆեդերացիան պաշտոնապես գրանցվել է Հայաստանի Հանրապետության արդարադատության նախարարության կողմից։ Ֆեդերացիայի տարածաշրջանային բաժանմունքներ գործում են Վանաձորում, Գյումրիում, Հրազդանում, Իջևանում և Սևանում։ Գլխամասը գտնվում է Երևանում։ Ֆեդերացիայի նախագահն է Աննա Հարությունյանը։
Ֆեդերացիայի հիման վրա գործում է կիրակնօրյա դպրոց, որի նպատակն է ուկրաինական համայնքի անդամներին տրամադրել կրթական ծառայություններ ուկրաիներենի, գրականության, մշակույթի, պատմության և ավանդույթների ուսուցման ուղղությամբ (ք. Երևան), ինչպես նաև ուկրաինական երգի «Դնիպրո» անսամբլը (ք. Երևան) և «Վերբիչենկա» վոկալային անսամբլը (ք. Վանաձոր)։
Բացի այդ, կազմակերպությունն ունի իր տպագիր հրատարակությունը՝ «Դնիպրո-Սլավուտիչ» ամսագիրը, որը հիմնադրվել է 1997 թվականի ապրիլին և հրատարակվում է Հայաստանի պետության աջակցությամբ՝ ամիսը մեկ անգամ, ուկրաիներեն և հայերեն լեզուներով, 500 օրինակ տպաքանակով։ Գլխավոր խմբագիրն է Ֆեդերացիայի նախագահ Աննա Հարությունյանը։
Հայաստանում նաև գործում են կազմակերպություններ, որոնք ակտիվորեն միավորում են Ուկրաինայի քաղաքացիներին, տրամադրում մարդասիրական օգնություն և մասնակցում են հայրենակիցների մշակութային կյանքին, մասնավորապես՝
«Ուկրաինական Ֆորում» հասարակական կազմակերպությունը, որը նպաստում է Ուկրաինայի քաղաքացիներին մարդասիրական և տեղեկատվական օգնություն ստանալուն, ինչպես նաև կազմակերպում է մշակութային և կրթական միջոցառումներ (ք. Երևան)։ Ղեկավար՝ Օլենա Շևչուկ։
«Տարաս Շևչենկոյի անվան ուկրաինական մշակույթի կենտրոն» հասարակական կազմակերպությունը, որը կազմակերպում և մասնակցում է մշակութային և կրթական միջոցառումներին, հիմնել է «Մարիչկա» խեցեգործական խմբակը, կազմակերպում է դասեր Ուկրաինայի մշակույթի և պատմության, ինչպես նաև նկարչության և դիզայնի թեմաներով (ք. Սևան)։ Ղեկավար՝ Լուսինե Գոնչոյան։
Կրթամշակութային հասարակական կազմակերպություն «Ուկրաինական տուն Հայաստանում», որը ուղղված է Հայաստանի ուկրաինական սփյուռքի սոցիալ-մշակութային զարգացմանը, համագործակցությանը տեղական և միջազգային կազմակերպությունների հետ, ինչպես նաև նպաստում է Հայաստանում ուկրաինացիների էթնիկ և ազգային-մշակութային ինքնության պահպանմանը (ք. Երևան)։ Ղեկավար՝ Օքսանա Հարությունյան։
«Հայաստանի ուկրաինացիների երիտասարդական կազմակերպություն», որի գործունեության նպատակն է արտերկրում ուկրաինացիների համախմբումը, ուկրաինական ազգային ինքնության, մշակույթի, լեզվի և ավանդույթների պահպանումը, ինչպես նաև Ուկրաինայի աջակցությունը միջազգային մակարդակում։ Ղեկավար՝ Արտեմ Համբարձումյան։
Հայաստանում գործում է նաև Արևմտյան Ուկրաինայի ազգային համալսարանիԵրևանի կրթագիտական ինստիտուտը, որը ստեղծվել է Տերնոպոլի ազգային տնտեսական համալսարանի Երևանի մասնաճյուղի հիման վրա։ Այստեղ գործում են առկա և հեռակա ուսուցման ձևեր։ Ամեն տարի ինստիտուտը անվճար ուսման տեղեր է տրամադրում Հայաստանի քաղաքացիներին՝ էթնիկ ուկրաինացիներին։
Հայաստանի Հանրապետությունում Ուկրաինայի դեսպանությունը իր իրավասության շրջանակներում աջակցություն է ցուցաբերում արտասահմանում բնակվող ուկրաինացիների միավորումներին և սփյուռքի կազմակերպություններին, ինչպես նաև սիրողական ստեղծագործական խմբերին և կազմակերպում համատեղ միջոցառումներ։ Ավանդաբար նշվում են Սուրբ Ծնունդը, Զատիկը, Սուրբ Նիկոլայի տոնը, Շևչենկոյի օրերը, Ուկրաինայի Սահմանադրության օրը, Անկախության օրը և այլ տոնական ու հանդիսավոր միջոցառումներ, ինչպես նաև հիշատակի և հարգանքի միջոցառումներ։